english version

20-11-2003

17-03-2002

wersja polska

Zbigniew Ireneusz Wajszczuk 0062 - "Cichociemny"
Kilka Obrazków Syberyjskich z życia Żołnierza Polskiego
po Wrześniu 1939 roku 


Zbigniew Ireneusz (0062) Wajszczuk (znany jako Zbyszek w Rodzinie) skończył przed wojną w Wilnie Szkołę Techniczną ze specjalnością technika dróg wodnych i ziemnych, był żołnierzem we wrześniu 1939 roku, (prawdopodobnie w stopniu podoficera, ale kopia dokumentu z obozu jenieckiego uzyskanego z Centralnego Archiwum Wojskowego [CAW] w Rembertowie wymienia stopień: szeregowy, 6 bat. tab.). Informacje, otrzymane początkowo od jego Rodziny zamieszkałej w Argentynie, były bardzo fragmentaryczne. Kartka pocztowa (po lewej) wysłana do niego przez jego siostrę w lutym 1940 roku jest adresowana do skrytki pocztowej w Równem (Zachodnia Ukraina) i stempel pocztowy z Równego nosi datę 29-3-40 sugerując, że przebywał on w obozie w tej okolicy. Z opracowań Centrum Informacji Ośrodka KARTA (http://www.indeks.karta.org.pl/represje_sowieckie_1.html) wiadomo, że w tej okolicy znajdowała się ogromna sieć jenieckich obozów pracy. Więźniowie byli zatrudnieni przy budowie w forsownym tempie strategicznej drogi (Budowa NKWD nr1) łączącej Nowogród Wołyński - poprzez Równe i Dębno - ze Lwowem. 

Budowa NKWD nr 1 funkcjonowała do czerwca 1941 - momentu agresji niemieckiej. Wówczas nastąpiła pospieszna likwidacja obozu - cześć jeńców została przeniesiona do Starobielska, a cześć skierowana do kopalń żelaza i wapienia na Ukrainie. Bliższe szczegóły dotyczące losów Zbyszka w tym okresie nie są znane. W późniejszej rozmowie ze swoim stryjem Zenobiuszem (0096)  w czasie spotkania w Iraku (poniżej), Zbyszek wspominał o pracy w kamieniołomach. Informacje o pracy w kamieniołomach również potwierdza jego żona Stefania, która nie zna nazwy miejscowości natomiast twierdzi, że przebywał on również w Starobielsku, Kozielsku i w Ostaszkowie.  Po ataku Niemiec na Związek Radziecki, i "amnestii" w wyniku układu między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem ZSRR podpisanego 30 lipca 1941 roku, Zbyszek został zwolniony z obozu i dotarł do Jangijulu (przebył piechota około 500 km), gdzie 20.VII.1942 roku został przyjęty do Szkoły Podchorążych w formującej się Armii Polskiej.

Wśród nowych danych dotyczących jeńców wojennych opublikowanych przez Ośrodek KARTA pod koniec 2002, znaleźliśmy trochę nowych informacji dotyczących Zbyszka
http://www.indeks.karta.org.pl/szczegoly.asp?id=138594.

Potwierdzają one poprzednie przypuszczenia podając, że dostał się on do niewoli w okolicy Tarnopola, przebywał początkowo w obozie w Szepietówce (ale tylko do 5 października 1939 roku), a następnie gdzieś w obozach grupy Równe - Lwów, brak jest tam dat i szczegółów! Według informacji otrzymanych później (2007 r.) z Archiwum CAW, Zbigniew dostał się do niewoli 18.IX.1939 w Tarnopolu, początkowo przebywał w Szepietówce i stamtąd został przeniesiony 5.X.1939 do obozu sieci Równe (Karta Ewidencyjna Nr 11596). Z kopii dokumentu z CAW wynika, ze został on „wypisany” z tego obozu 2.IX.1941 r.

Ta sama data, dzień 2 września 1941 roku jest podana w kartotece Ośrodka „KARTA”, jako oficjalna data wstąpienia do Armii Andersa, w miejscowości Tockoje! W Jangi-Julu (zobacz mapę na dole tej strony) znalazł się on dopiero w lipcu 1942 roku. Nadal jest brak szczegółów o trasie, którą Zbyszek przebył w ZSRR przed i po zwolnieniu z obozów i które wyjaśniły by znaczenie i pochodzenie pamiątek - zobacz poniżej. Być może dalsze poszukiwania w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie dostarcza dalszych szczegółów? (zobacz)

W czasie wizyty w Polsce (po raz pierwszy) w lecie 2001 roku, jego syn Adam (063) Tadeusz (obowiązkową pisownią w Argentynie jest Adan Tadeo) przekazał mi kilka kopii pamiątek, które odziedziczył po swoim Ojcu. Bardzo ciekawe są: rysunek kolumny maszerujących jeńców wojennych z podpisem: "Rok 1941 miesiąc styczeń, z Kotłasu na Sybir poprzez Północną Dźwinę" (maszerujących, dokąd? - podejrzewam, ze być może do Workuty? ale kto?, Zbyszek tam podobno nie był?) z podpisem: "Wojtowce (?), d. 3. II. 941" - podpisu artysty nie udało się odszyfrować! 

W Jangi-Julu został powołany 20.VII.1942 do służby czynnej jako kapral, rezerwista i elew Szkoły Podchorążych oraz przydzielony do Centrum Wyszkolenia Artylerii Polskich Sił Zbrojnych. Z Jangi Julu został wraz z Armią przetransportowany do Krasnowodska a stamtąd statkiem (prawdopodobnie w sierpniu 1942 r.) przez Morze Kaspijskie do Pahlevi w Iranie. Jeszcze w 1942 roku spotkał się na południe od Mosulu w Iraku ze swoim stryjem Narcyzem Zenobiuszem (096),(wg. pamiętnika stryja Zenobiusza - "omal nie utonął przepływając rzekę, która miała silne wiry i podziemne koryta, nie wiedząc o tym i żeby sobie skrócić drogę"). Ponownie spotkali się w Egipcie. Przez Środkowy Wschód (brak bliższych szczegółów) dotarł do Włoch. Z informacji zamieszczonych przez stryja Zenobiusza w jego pamiętnikach wynika, że Zbigniew brał udział, jako artylerzysta, w bitwach o Ankonę w lipcu 1944 r. i o Bolonię w kwietniu 1945 r. Podczas następnego spotkania w Kapui (Capua) we Włoszech (zobacz), gdzie Zbyszek poddał się zabiegowi chirurgiczno-stomatologicznemu, opowiadał stryjowi o swoim wcześniejszym specjalnym przeszkoleniu i przygotowaniach do zrzutu do Polski.

Uprzednio wiedzieliśmy, że Zbyszek ukończył na początku 1944 r. kurs spadochronowy. Miał wówczas stopień kaprala podchorążego. Z ostatnio uzyskanych informacji (14.IV.2009) -  dowiedzieliśmy się, że ukończył on ten kurs we Włoszech, jak również przeszedł pełne   przeszkolenie specjalne, jako "Cichociemny", ( http://pl.wikipedia.org/wiki/Cichociemni), ale nie został zrzucony do Polski - "Wajszczuk, Zbigniew Ireneusz - ppor. art. - Miś 2 - - - skoczek cichociemny przeszkolony i zaprzysiężony, gotowy do przerzutu do kraju".- (źródło: http://www.cichociemni.ovh.org/; http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=38&sub=639, na podstawie książki: "Drogi Cichociemnych", red. Koło Spadochroniarzy AK, Wyd. Bellona, Warszawa 2008. Szczegóły i daty dotyczące pozostałych elementów tego przeszkolenia nie są znane. Według informacji od żony Stefanii, podczas skoków ćwiczebnych ze spadochronem prawdopodobnie doznał urazu kręgosłupa ( 40% inwalidztwa - powojenna legitymacja Związku Inwalidów Wojennych). Nie wiadomo, czy ten uraz, czy stopniowa redukcja i ewentualne całkowite zaprzestanie lotów ze skoczkami w grudniu 1944 r. było przyczyną, że nie został on zrzucony do Kraju.  (http://www.cichociemni.ovh.org/odwet.html - "Loty odbywały się początkowo od 1941 r. z Anglii a od jesieni 1943 r. z Brindisi we Włoszech, gdzie również zorganizowano Główną Bazę Przerzutową. (...) Ostatnia operacja ze skoczkami nastąpiła w nocy z 26 na 27 grudnia 1944 r. (...) W angielskich i włoskich bazach pozostało ponad 200 przeszkolonych Cichociemnych, którzy nie skoczyli do Kraju.")

Przebywając na Środkowym Wschodzie i później od 1947 w Foxley w Anglii, Zbyszek był ochotnikiem-opiekunem jednej z sierot polskich z ZSRR umieszczonych w ośrodku dzieci-sierot w Kenii. Po wojnie został w Anglii, gdzie się ożenił w 1948 roku i pracował jako wykładowca na kursie farmerskim. Tam ponownie, w 1947 roku w Londynie, spotkali się ze stryjem Zenobiuszem, który wkrótce potem powrócił do Polski, a Zbyszek z rodzina zdecydowali się w 1951 roku na wyjazd do Argentyny. 

Po wojnie został w Anglii, gdzie się ożenił w 1948 roku i pracował jako wykładowca na kursie farmerskim. Tam ponownie, w 1947 roku w Londynie, spotkali się ze stryjem Zenobiuszem, który wkrótce potem powrócił do Polski, a Zbyszek z rodzina zdecydowali się w 1951 roku na wyjazd do Argentyny. 

Żona Zbyszka Stefania z domu Frasz urodziła się w 1923 roku w pow. Janowiec, woj. poznańskie. Rok później, z rodzicami, siostrą i bratem wyjechali do Trembowli (dawne województwo Tarnopolskie). Matka zmarła, jak Stefania ("Stenia") miala 6 lat. W rok później ojciec ożenił się ponownie. Po wkroczeniu Sowietów we wrześniu 1939 roku, ojciec Stefanii, który był Policjantem, został aresztowany (zobacz obok - informacje wg. danych Osrodka KARTA), a Stefania z macochą zostały wywiezione 13 kwietnia 1940 roku do Z.S.R.R. Podróż towarowymi wagonami trwała ponad miesiąc i w końcu dojechały do Kazachstanu, gdzie zostały osadzone i pracowały w sowchozie "Bolszewik", w pow. Kokpekti, woj. Semipalatynsk (obecnie Semej), na wschodnim krańcu Kazachstanu, niedaleko Karagandy. Mieszkały w lepiankach bez okien i drzwi. Po zwolnieniu z tego obozu pracy ("amnestii") w 1941 roku udały się przez Ust-Kamenogorsk nad Irtyszem do Jangijulu na południowym krańcu Kazachstanu (niedaleko Taszkentu w Uzbekistanie), gdzie stacjonowało nowo tworzone Wojsko Polskie. Tam znalazły ojca, który przybył tam wcześniej po zwolnieniu z więzienia. Po krótkim pobycie w Jangijulu, razem wyjechali z Wojskiem do Krasnowodska (Turkmenistan) i statkiem przez Morze Kaspijskie do Pahlevi (Bandar-e Anzali w Iranie) i do Teheranu (zobacz). Stefania z ojcem wstąpiła w maju 1943 roku w Teheranie do Armii Polskiej i przez Iran i Irak (Egipt, Liban i Syrię?) dotarli do Palestyny. W Nazarecie Stefania wstąpiła do Szkoły Młodszych Ochotniczek i 20 maja 1947 roku otrzymała z rąk Generała Andersa świadectwo ukończenia Gimnazjum i Liceum Humanistycznego. W 1947 roku rodzina wyjechała do Anglii gdzie Stefania poznała Zbyszka i gdzie się pobrali w lipcu 1948 roku. Ojciec Stefanii z żona wyjechali do Argentyny w 1948 roku (gdzie on zmarł w 1974 roku). Wyjazd Stefanii i Zbyszka się opóźniał i wreszcie oni również dotarli do Argentyny w 1951 roku. Syn Adam urodził się jeszcze w Anglii, a córka Ewa już po przyjeździe do Argentyny w 1951 roku.

kliknij na zdjęcie aby powiększyć


Podział Polski w wyniku paktu
 Ribbentrop-Mołotow z 22 sierpnia 1939 r.

Mapa pokazująca lokalizacje na terenie ZSRR polskich obozów jenieckich i Katynia (Ostaszków - blisko środka mapy, Kotlas - w górnym, prawym rogu).


Pochód polskich jeńców wojennych
(okolica Kotłasu nad Północną Dźwiną)


Oryginalny podpis na odwrocie rysunku


Fragment mapy wskazujący położenie Kotłasu 
  (europejska część Rosji na zachód od Uralu)

Portret Zbyszka - 3.II.1941

Zdjęcie fajki wyrzeźbionej w obozie

[150 kb]
Mapa europejskiej części Rosji (ZSRR).
(Kotlas - nieco powyżej środka mapy).

[178 kb]
Mapa - od Kotlasu (w górnym prawym rogu) do Mosulu (w dolnym lewym rogu). Krasnowodsk - na wschodnim i Pahlevi (Bandar-e Anzali) na zachodnim brzegu Morza Kaspijskiego. Również pokazany jest Buzuluk - na wschód od Samary - duża baza formującego się Wojska Polskiego).

[303 kb]
Mapa wskazująca położenie sowchozu pod Kokpekti (prawe obrzeże mapy), Taszkent (Jangijul - zobacz następna mapę), Krasnowodsk i Bandar-e Anzali.

[144 kb]
Mapa pokazująca okolice obozu wojskowego w Jangijul koło Taszkentu koło prawego obrzeż mapy).
Lokalizacja zgrupowań obozów pracy, w których więziono Polaków w ZSRR

Mapa opublikowana w książce Tomasza Piesakowskiego: 'The Fate of the Poles in the USSR 1939-1989', (tl. z angielskiego: "Los Polaków w ZSRR 1939 - 1989) - wydawca, rok i miejsce publikacji nie podane. Cytowana na stronie Internetowej: http://www.stalinsethniccleansing.com/


Zobacz Gałąź Drzewa


Zobacz również wspomnienia innych osób:

1. http://www.polandsholocaust.org/intro.html

2. Stowarzyszenie: http://groups.yahoo.com/group/Kresy-Siberia


Przygotowali: Waldemar Wajszczuk i Paweł Stefaniuk 2002